Otoklav Nedir ve Ne İşe Yarar?

Otoklav, en temel tanımıyla, yüksek basınçlı su buharı kullanarak sterilizasyon işlemini gerçekleştiren bir cihazdır. 

Bu işlem, bir malzemenin “steril” yani tamamen mikropsuz hale gelmesini sağlar. 

Titizlik Gerektiren Süreç: Otoklav Üretimi

Bir otoklav üretimi, karmaşık bir mühendislik ve imalat sürecini içerir. Bu süreç, cihazın güvenli, verimli ve uzun ömürlü olmasını garanti altına almak için bir dizi kritik aşamadan oluşur:

• Tasarım ve Mühendislik: Üretim, otoklavın kullanım amacına ve kapasitesine göre detaylı mühendislik hesaplamaları ve teknik çizimlerle başlar. 
   

• Malzeme Seçimi: Yüksek basınca ve sıcaklığa dayanıklı, korozyona uğramayan, genellikle paslanmaz çelik gibi kaliteli malzemeler kullanılır.
• Üretim Aşamaları:
  • Sıcaklık Yükseltme ve Koruma: Kompozit parçalar gibi özel malzemelerin üretiminde, reçinenin akması ve malzemenin şekil alması için sıcaklık kontrollü bir şekilde artırılır ve belirli bir seviyede tutulur. 
  • Basınç Uygulama: Reçinenin katmanlar arasında tam olarak sıkıştırılması ve malzemenin son halini alması için basınç uygulanır. 
  • Soğutma: Ürünün yapısının bozulmaması için kontrollü bir soğutma işlemi gerçekleştirilir. 
     

• Güvenlik ve Kalite Kontrol: Otoklavlar basınçlı kaplar statüsünde olduğu için üretimleri uluslararası standartlara (örneğin, 2014/68/EU direktifi) tabidir.  Üretilen her cihaz, sızdırmazlık, basınç dayanıklılığı ve güvenlik sistemleri açısından titiz testlerden geçirilir.

Sterilizasyon Cihazı Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

Doğru sterilizasyon cihazı seçimi, işletmenizin veya kliniğinizin verimliliği ve güvenliği için hayati önem taşır. İşte karar verirken göz önünde bulundurmanız gerekenler:

Farklı Sterilizasyon Yöntemleri

Otoklavlar en yaygın yöntem olsa da, tek sterilizasyon cihazı türü değildir. Isıya duyarlı malzemeler için farklı teknolojiler de mevcuttur:

• Kuru Hava Sterilizatörleri: Yüksek sıcaklıkta kuru hava kullanarak sterilizasyon yapar ve genellikle cam gibi neme duyarlı olmayan malzemeler için tercih edilir. 
   

• Kimyasal Buhar Sterilizatörleri: Alkol, formaldehit gibi kimyasalların buharını kullanarak daha düşük sıcaklıklarda sterilizasyon sağlar. 
   

• Radyasyon (UV veya Gama Işınları): Özellikle tek kullanımlık tıbbi malzemelerin sterilizasyonunda endüstriyel ölçekte kullanılır. 

Sonuç olarak, otoklav üretimi ve sterilizasyon cihazları, modern hijyen standartlarının temel taşlarıdır. Doğru cihazı seçmek ve doğru kullanmak, enfeksiyon riskini en aza indirerek insan sağlığını korumada kritik bir rol oynar.

Otoklav cihazları, çeşitli endüstrilerde sterilizasyon süreçlerinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Sağlık sektörü başta olmak üzere, laboratuvarlar ve gıda sektöründe de yaygın olarak kullanılmaktadır. Ancak, otoklav cihazlarının verimli bir şekilde çalışabilmesi için düzenli bakım ve onarım hizmetleri gereklidir. Bu noktada, otoklav cihazı teknik servis hizmetleri devreye girmektedir.

Otoklav teknik servis, cihazların düzgün çalışmasını sağlamak için uzman teknisyenler tarafından sunulan profesyonel bir hizmettir. Bu hizmet, otoklavların periyodik bakımlarını, arızalarının tespitini ve gerekli onarımların yapılmasını kapsar. Otoklav bakım işlemleri, cihazın ömrünü uzatır ve sterilizasyon süreçlerinin güvenilirliğini artırır.

Otoklav bakımında dikkat edilmesi gereken en önemli unsurlardan biri, cihazın iç ve dış temizliğidir. Cihazın içindeki su tankı, buhar jeneratörü ve kapak contası gibi parçaların düzenli olarak kontrol edilmesi gerekmektedir. Ayrıca, cihazın su seviyesinin ve basıncının doğru ayarlandığından emin olunmalıdır. Bu tür bakımlar, otoklavın performansını artırarak, kullanıcıların güvenliğini sağlar.

Otoklav onarım hizmeti, cihazın arızalanması durumunda devreye girer. Uzman teknisyenler, arızanın nedenini hızlı bir şekilde tespit ederek gerekli onarımları yaparlar. Bu süreç, otoklavın tekrar çalışır hale gelmesini sağlarken, aynı zamanda cihazın uzun ömürlü olmasına katkıda bulunur.

Otoklav revizyon işlemi ise, cihazın genel durumunu değerlendirmek ve performansını artırmak için yapılan kapsamlı bir incelemedir. Bu işlem sırasında, cihazın tüm bileşenleri gözden geçirilir ve gerekirse yenilenir. Revizyon işlemi, cihazın verimliliğini artırarak, sterilizasyon süreçlerinde maksimum güvenliği sağlar.

Sonuç olarak, otoklav cihazlarının düzenli bakımı, onarımı ve revizyonu, hem cihazın performansını artırmakta hem de kullanıcı güvenliğini sağlamaktadır. Profesyonel bir otoklav teknik servis ile çalışmak, işletmelerin sterilizasyon süreçlerini güvenilir bir şekilde yürütmelerine yardımcı olur. Bu nedenle, otoklav cihazı sahiplerinin uzman servis hizmetlerine yönelmeleri büyük bir önem taşımaktadır.

Otoklavlar, özellikle sağlık ve laboratuvar alanlarında kritik öneme sahip cihazlardır. Bu cihazlar, yüksek sıcaklık ve basınç altında sterilizasyon işlemleri gerçekleştirmekte kullanılır. Ancak, otoklavların düzenli bakım ve onarıma ihtiyaç duyduğu unutulmamalıdır. İşte bu noktada otoklav teknik servis devreye girmektedir.

Otoklav teknik servis, otoklavların verimli çalışmasını sağlamak için gerekli olan tüm bakım, onarım ve kalibrasyon hizmetlerini sunar. Uzman teknisyenler, otoklavların çalışma prensiplerini ve teknik özelliklerini iyi bilmektedir. Bu sayede, arızaların tespiti ve giderilmesi konusunda hızlı ve etkili çözümler sunabilirler.

Otoklavların düzenli bakımı, hem cihazın ömrünü uzatır hem de sterilizasyon süreçlerinin güvenilirliğini artırır. Teknisyenler, otoklavların iç ve dış parçalarını kontrol ederek, olası sorunları önceden tespit edebilir. Ayrıca, otoklavın performansını artırmak için gerekli olan kalibrasyon işlemlerini de gerçekleştirebilirler. Bu hizmetler, sağlık kurumları ve laboratuvarlar için büyük önem taşımaktadır.

Otoklav teknik servis, yalnızca onarım ve bakım hizmetleri ile sınırlı kalmaz. Aynı zamanda, kullanıcıların otoklavları daha verimli kullanmaları için eğitimler de sunar. Bu eğitimler sayesinde, kullanıcılar otoklavlarının özelliklerini daha iyi anlayarak, cihazlarını daha etkin bir şekilde kullanabilirler.

Bir otoklav teknik servisi seçerken, uzmanlık ve deneyim önemlidir. Güvenilir bir servis, orijinal yedek parçalar kullanarak ve kaliteli hizmet sunarak müşteri memnuniyetini ön planda tutar. Ayrıca, servis sonrası destek hizmetleri de önemli bir kriterdir.

Sonuç olarak, otoklav teknik servis, sağlık ve laboratuvar sektörlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Cihazların düzenli bakımı ve onarımı, hem sağlık standartlarının korunması hem de iş sürekliliği açısından büyük önem taşımaktadır. Güvenilir bir otoklav teknik servisi ile çalışmak, işletmenizin başarısını artıracak ve cihazlarınızın performansını en üst düzeye çıkaracaktır.

Bu otoklavlarda, soğutma sırasında ısıtma aşamasındaki gibi yeterli bir otoklav basıncı egemendir. Bu basınç ısıl işlem sırasındaki basınca eşit düzeydedir. Otoklavda kalış süresi tamamlanınca, kapları soğutma amacıyla otoklava genellikle otoklavın alt kısmından yaklaşık 2.5 atu’lük bir basınçla soğutma suyu verilir. Otoklavdaki sıcak su ise, sterilizasyon sırasında uygulanan otoklav basıncından biraz yüksek bir basınçla açılan bir ventille dışarı çıkar.

Basınçlı soğutmalı normal otoklav

Bu yolla otoklav basıncı, sterilizasyon sırasındaki basınç düzeyinde hatta biraz daha yüksek düzeyde tutulabilmektedir (Şekil 2.10). Şekilde de görüldüğü gibi etkili basınç (PE), diğer normal otoklavlarda olduğu gibi bir zirve göstermemektedir. Ancak burada, eğer kap içeriği soğuk su ile aşırı bir hızla soğutulursa, bu defa kutu içinde negatif bir etkili basınç oluşmaktadır. Diğer bir deyimle kutularda vakum oluşmaktadır. Bu durum özellikle büyük boy kutularda içe çökmelere neden olduğundan bunu önlemek amacıyla, soğutmanın ikinci devresi basınçsız olarak sürdürülmelidir. Basınçlı soğutmalı otoklavlarda sterilizasyon sürecinde basınç değişimi Yüksek basınçlı otoklavlar Özellikle cam kaplar, büyük boyutlu teneke kutular, alüminyum ve sentetik materyalden yapılmış konserve kaplarındaki gıdaların sterilize edilmesi amacıyla yüksek basınçlı soğutmalı otoklavlar kullanılmaktadır. Bu otoklavların basınçlı soğutmalı otoklavlardan farkları, ısıl işlem sırasında otoklavda, doymuş buhar basıncına (Pt) bağımlı olmaksızın hava yardımıyla yüksek bir otoklav basıncı (PO) sağlamalarıdır. Böylece “kutu iç basıncı” (PK) dengelenebilmekte ve kullanılan konserve kabının dayanabildiği etkili basınç sınırı aşılmamaktadır. Yüksek basınçlı otoklavlarda sterilizasyon sürecinde basınç değişimi Döner otoklavlar Konserve kapları sterilizasyon sırasında otoklav içinde hareket ederse yani, kap içeriğinin bir ölçüde çalkalanması sağlanırsa, ısı iletimi kolaylaşmaktadır. Bunu sağlayan otoklavlara “döner otoklavlar” denir. Isıl işlem sırasında hareketsiz otoklavlarda sıvı ve yarı sıvı gıdaların sterilizasyonunda ısı iletimi esas olarak konveksiyon ile gerçekleşir. Eğer konserve kabı içinde katı parçacıklar bulunuyorsa, ısı iletimi önemli ölçüde engellenir. Bu gıdalarda ısı iletimi konveksiyon ve kondüksiyon yoluyla sağlandığından ısının soğuk noktaya iletimi güçleşir ve uzun zaman alır. Diğer taraftan ürün fazla pişerek yapısı yumuşar. Döner otoklavlarda dönmekte olan, konserve kabı ile dolu olan otoklav sepetidir. Böylece sepetin dönüşü ile, sepette bulunan kutular da, bulundukları konuma bağlı olarak dönmekte, ve bu sırada içeriklerinde ısı iletimini hızlandıran bir hareket olmaktadır.

Döner otoklavlar

Döner otoklavlar, aşağıda belirtilen yararları nedeniyle, birçok konserve çeşitlerinin sterilizasyonunda yaygın olarak kullanılmaktadır.  Öncelikle yarı sıvı ve ısıya karşı duyarlı gıdalarda, kutu duvarına yapışma, aşırı pişme ve yanma gibi olumsuzluklar belirmeksizin 130°C, hatta 138°C gibi yüksek sıcaklıklarda sterilizasyon uygulama olanağı doğmaktadır.

Yüksek sıcaklıklarda kısa sürede yürütülebilen sterilizasyon ile, gıdanın duyusal nitelikleri daha iyi korunabilmektedir.

Diğer taraftan, kutu içeriğine verilen hareket nedeniyle ısı aktarımı hızlandığından soğuk nokta, istenilen sıcaklığa kısa zamanda ulaşabilmekte, böylece sterilizasyon süresi kısalmaktadır.

Döner otoklavlar

Aynı şekilde, yüksek viskoziteli gıdalar, yarı sıvı gıdalar (ezme halindeki gıdalar) ve katı haldeki gıdalar, döner otoklavların yardımıyla büyük konserve kutularında dahi kolaylıkla sterilize edilebilmektedir. Bunun gibi bazı yağlı ürünlerde, özellikle et ürünlerinde gerek sterilizasyon ve gerek soğutma sırasındaki dönmenin oluşturduğu çalkalanma etkisiyle, konserve kutusu içinde tam bir homojenizasyon sağlanmakta ve örneğin sabit otoklavlarda olduğu gibi, bu tip konservelerde üstte bir yağ tabakasının oluşumu önlenmektedir. Genel olarak aşırı viskoz ürünlerde rotasyon hızı daha yavaş (yaklaşık 10 devir/dak) sıvı gıdalarda daha hızlı (yaklaşık 30-50 devir/dak) olmalıdır.

Döner otoklavlarda ısıl işlem sırasında kap içinde tepe boşluğunun yeri sürekli değişir . Döner otoklavda ısıl işlem sırasında tepe boşluğunun kap içindeki yeri gıda tepe boşluğu rotasyon Sürekli çalışan otoklavlar  Buraya kadar tanımlanan otoklavlarda ürün ancak partiler halinde sterilize edilebilmekte yani, konserve kapları genellikle özel sepetler içinde otoklava yerleştirilmekte, sterilizasyon ve soğutma işleminden sonra sepetler tekrar dışarı alınmaktadır. Küçük ve orta kapasiteli ve aynı zamanda değişik özellikte ürün işleyen fabrikalar için kesikli çalışan bu otoklavlar uygun olduğu halde, büyük kapasiteli ve devamlı aynı sterilizasyon koşulları gerektiren ürünler işleyen fabrikalarda, sürekli çalışan otoklavlar kullanılmaktadır. Sürekli çalışan otoklavlar  Kesikli çalışan otoklavlarda, otoklavın doldurulup boşaltılması zaman kaybına neden olmaktadır. Ayrıca dolduruldukları ve havası uzaklaştırıldıktan sonra hemen kapatılmış kutuların sterilizasyondan önce bekletilmeleri, sıcak olan ve sıcak olmasında yararlar bulunan bu kutuların tekrar soğumalarına neden olduğu gibi, bekleme süresi uzatılacak olursa, bu ürünlerde termofil bakterilerin neden olduğu “ısıl işlem öncesi mikrobiyolojik bozulmalar” (ekşimeler) ortaya çıkabilmektedir. Bunun yanında işletmede daha az insan gücüne gereksinim duyulması ve sterilizasyon koşullarının sürekli standart bir şekilde sağlanabilmesi açısından, bazı büyük kapasiteli işletmelerde sürekli çalışan otoklavlar tercih edilmektedir. Sürekli çalışan otoklavlar  Yukarıda belirtilen olumlu özellikler yanında sürekli çalışan otoklavların kesik çalışan otoklavlara göre diğer bazı üstünlükleri de bulunmaktadır. Örneğin, sürekli çalışan otoklavlar işletmede zaman ve yer tasarrufuna olanak vermekte ve ayrıca bunların ısıtılıp tekrar soğutulmaları gibi işlemler gerekmediğinden, sterilizasyonda buhar gereksinimi de azalmaktadır. Hidrostatik otoklavlar (Sterilizatörler)  Döner tip sürekli otoklavların bazı çalışma zorluklarını gidermek amacıyla hidrostatik otoklavlar geliştirilmiştir. Bu otoklavların orta kısmında Şekilde de görüldüğü gibi bir buhar bölmesi bulunmaktadır. Bu bölmede buharın basıncı, her iki tarafta bulunan su sütunlarının basınçları ile ayarlanmakta ve dengede tutulmaktadır. Su sütunlarının yüksekliği, buhar bölmesindeki buhar basıncına yani, sterilizasyonda uygulanacak sıcaklıklara bağlı olup, su sütunlarının yüksekliği değiştirilerek sterilizasyon sıcaklığı 100-121°C’ler arasında ayarlanabilmektedir.  Hidrostatik otoklavların diğer otoklavlara göre bazı üstünlükleri vardır. Örneğin bu otoklavlar dış koşullardan etkilenmeyecek şekilde yapıldıklarından, işletme dışına yerleştirilebilirler. Diğer taraftan hidrostatik otoklavlarda enerjiden geniş ölçüde tasarruf sağlanabilmektedir. Sürekli hidrostatik otoklavın çalışma ilkesi 93o 82 C oC 115- 129oC 110- 127oC 107- 118oC Ön Isıtma Buhar bölmesi Hava Soğutma Su püskürtme Soğutma Banyosu Konserve Boşaltma Konserve Yükleme Alçalma Bölümü Yükselme Bölümü Hidr osta tik Bas ınç C A D F E G K Alev sterilizatörleri  Sürekli çalışan otoklavların bazı tiplerinde ısıtma ortamı olarak su ve buhar kullanılmaz. Bunlara örnek olarak “alev sterilizatörleri” verilebilir. Bu sterilizatörler ancak, belirli ve sınırlı amaçlar için uygundur. Yatırım giderleri fazla değildir. Ayrıca otoklav kapasiteleri buhar kazanı kapasitesine bağımlı değildir. Kutuların ısınma süreleri, alev sterilizasyonunda çok kısaltılabilmekte ve bu yüzden belli ürünlerde daha üstün kalitede konserve üretilebilmektedir. Buna karşın bu otoklavların bazı önemli sakıncaları vardır. Örneğin sterilizasyon normal atmosfer basıncında yürütüldüğünden, kutular kuvvetli bir iç basıncın etkisinde kalmakta ve bu şekilde sterilize edilmiş kutularda fazla oranda sızıntı ortaya çıkabilmektedir. Bunu önlemek amacıyla, kutu içinde daha önceki işlemlerle oluşturulan vakum daha da artırılmalı ve kutu tabanları daha kalın tenekeden yapılmalıdır.

Alev sterilizatörleri  Alev sterilizatörleri, konveksiyon yoluyla ısı iletimi sağlanan ürünlerde yanma ve kutu çeperlerinde yapışmaya neden olmamaktadır. Buna karşın kondüksiyonla ısınan ürünler için bu düzenler uygun değildir. Sebze ve mantar konservelerinin sterilizasyonu amacıyla alev sterilizatörlerin kullanılmasında sıcak dolum yapılmış ve tepe boşluğu havası iyice alınmış kutular, önce bir buhar bölmesinden geçirilerek 95°C ye kadar bir ön ısıtmaya tabi tutulurlar. Daha sonra yaklaşık 1200°C’deki alev tüneline sürülen kutuların soğuk noktaları, adeta bir anda istenen dereceye ulaşmaktadır.

Aseptik Konservecilik  Konserve üretiminde, bir taraftan istenen düzeyde steriliteye ulaşırken, diğer taraftan gıdanın, ısıdan en düşük düzeyde etkilenmesi ve böylece kalitenin üst düzeyde muhafaza edilmesi amaç edinilmektedir. Ancak kap içerisine konmuş gıdanın ısıtılmasında ve daha sonra soğutulmasında ısı iletiminin kötü oluşu, yukarıda tanımlanmış olan amaca ulaşmayı zorlaştırmakta ve sınırlamaktadır. İşte bu nedenle, gıdanın konserve kabına konmadan önce ısıtılması ve soğutulması yöntemi, kap içerisinde ısıtmanın getirdiği olumsuzlukların aşılmasında bir seçenek olarak belirmektedir.

Aseptik konserveciliğin temel ilkesi; gıda maddesi, yüksek sıcaklıkta kısa süreli bir ısıl işlemle sterilize edilmekte, steril koşullarda hızla soğutulmakta ve sterilize edilip soğutulmuş kaplara, steril koşullarda doldurulduktan sonra, steril kapaklarla hermetik olarak kapatmaktır. Böylece otoklavda sterilizasyon ve soğutma işlemi ortadan kaldırılmış bulunmaktadır.

Aseptik Konservecilik

Aseptik konserveciliğin yukarıda tanımlanmış bulunan ilkesine göre, bir aseptik sistemin başlıca 4 üniteden oluşabileceği görülmektedir. Bunlar ;

a) ürünün ısıtılıp belli bir süre sıcak tutulduktan sonra soğutulduğu sterilizasyon ünitesi,

b) konserve kabı ve kapağının kızgın buharla sterilize edildiği ünite,

c) steril soğuk ürünün steril soğuk kaplara doldurulduğu doldurma ünitesi

d) doldurulmuş kapların steril kapaklarla aseptik koşullarda hermetikli olarak kapatıldığı kapatma ünitesidir. Aseptik konservecilik kesiksiz olarak sürdürülmesi gereken bir işlem olduğundan her ünitenin senkronize bir birim halinde çalışması gerekir.

Aseptik Konservecilik  Aseptik konservecilikte de en önemli işlem ürünün yüksek sıcaklıklarda hızla ısıtılarak sterilize edilmesi ve sonra hızla soğutulmasıdır.  Bu amaçla tubular fakat çoğunlukla plakalı veya kazıyıcılı ısı değiştiricilerden yararlanılır.  Buna göre, aseptik konserveciliğin uygulanma alanının, sadece akışkan nitelikli gıdalarla sınırlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Gerçekten aseptik konservecilik halen meyve-sebze suları ve püreleri, soslar, çorbalar ve çeşitli süt ürünleri gibi akışkan ürünlerde uygulanmaktadır.

Sterilizasyon Nedir

Sterilizasyon, bir ürünün içindeki ya da bir cismin üzerindeki bütün mikropları kesin bir şekilde öldürmek anlamına gelir. Bunun için de alkol, oksijenli su, merkürokrom gibi dezenfekte edici özelliği bulunan maddelerden yararlanılır.

Morötesi ışınlarla bunların ürettiği ozon gazı da çok etkili sterilize edici maddelerdir. Etüv ya da otoklav bu iş için kullanılır. Öte yandan ameliyatlarda kullanılacak operasyon aletleri de yaraya mikrop bulaştırmamaları için sterilize edilir. Ameliyat aletleri konteyner adını verdiğimiz muhafaza edileceği demir kutulara konulur ve böylece otoklava ya da tercih edilen bir başka cihaza yerleştirilir.

Türkiye’de en çok kullanılan yöntemler birinci sırada buhar ile sterilizasyon (otoklav) sonra etilen oksit ve kuru ısı ile sterilizasyon gelir.

Sterilizasyon ile dezenfeksiyon farklı anlamlara gelmektedir :

Sterilizasyon bir nesne ya da obje üzerindeki tüm zararlı zararsız mikroorganizmaların yokedilmesidir.

Dezenfeksiyon ise bi obje ya da nesne üzerindeki zararlı mikroorganizmaların yokedilmesidir. Dezenfektan olarak kimyasal maddeler kullanılırken sterilizasyon için su gibi zararsız maddeler de kulanılabilir.

Türkiye’de son 40 yıldan beri otoklav adını verdiğimiz nemli ısı (su buharı) ile sterilizasyon yapan cihazlar kullanılmaktadır. Çünkü su buharı insan sağlığına zarar vermemekte ve bu nedenle tercih edilmektedir. 134 °C de 1,5 atm basınç altında en az 3,5 dakika da ve 121 °C de 1,5 atm basınç altında en az 7 dakika da sterilizasyon gerçekleşmektedir. Dünya standartlarında bu şartlar kabul edilmektedir.

Başlıca sterilizasyon yoları şunlardır.

ısı ile sterilizasyon

basınçlı buhar ile sterilizasyon

kuru sıcak hava ile sterilizasyon

süzme ile sterilizasyon (filtrasyon)

ışınlar ile sterilizasyon (ışınlama)

Bunlara örnek ise etilen oksit gazıyla, gazplazma ile sterilizasyon, buhar ile sterilizasyon, gluteraldehit gazıyla sterilizasyon örnek verilebilir.

Kuru ısı ile sterilizasyona örnek olarak etüv verilebilir. Ama son 5 yılda alınan ortak karar ile etüv uygulamasına son verilmiştir. Çünkü tüm bakterileri yok etmediği yapılan araştırmalarla kanıtlanmıştır… kimyasal maddelerin öldürücü etkisini sağlayan sebepler kısaca şunlardır…

Dezenfektan maddenin konsantrasyonu

Etki süresi

Isı

pH

Organik maddeler

Mikroorganzimaya bağlı etkiler

Son olarak da dezenfektan olarak seçilecek maddelerin olması gereken özellikleri şunlardır.

Ucuz ve etkili olmalı

Suda erimeli ve iyi ıslatıcı olmalı

Kısa sürede etkisini göstermeli

Az zehirli olmalı, allerjenik ve kanserojen etki göstermemeli

Açık yaralara uygulandığında doğal direnç mekanizmalarını bozmamalı

İnvivo ve invitro mekanizmaları bilinmeli

Kötü kokulu olmamalıdır.

Sterilizasyon işlemi kısaca şu şekilde yapılır. Üniteye getirilen kirli aletler akıtılmadan direkt olarak eğer mevcutsa otomatik yıkama makinasının sepetlerine yerleştirilir. Kapak kapatılır ve çalıştırılır. Ortalama 45 dakikada yıkama işlemi çeşitli evreler ile sürer. Cihaza özellikle enzimatik deterjanlar konulmalıdır. Eğer kanlı alet çoksa kan çözücü de konulabilir. Yıkama işlemi bittikten sonra aletler sorumlu eleman tarafından sepetlerden alınıp kendi konteynerına yerleştirilir. Her kurumun kendi belirlediği bir cerrahi alet sıralama düzeni vardır. Bu doğrultuda dizilen aletlerin yanına bir adet kimyasal indikatör konur ve kapak kapatılır. Sonra konteyner otoklava konur. Eğer konteyner kapaklarında filtre varsa kâğıt filtreler değiştirilir ve kapak sıkıca kapatılır. Eğer filtre yoksa konteyner kapağı köşeden açık bırakılarak otoklava yerleştirilir. Makina Döngüsünü tamamlayıp sonlandığında konteyner filtreli ise hemen yerine kaldırılabilir ya da kullanılabilir. Eğer filtresiz ise konteynerın iç kısmına dokunmadan dışından kapak itilerek sıkıca kapatılır ve kullanıma hazır hale gelir.

Otoklav ; mikropları yok etmek amacıyla laboratuvarda ve ameliyathanelerde kullanılır. Aynı zamanda mikropları yok ettiği için meyve ve sebze konservesi yapımında da yaygın bir şekilde dünya genelinde kullanılmaktadır. Otoklav buhar sterilizasyonunda kullanılır. Buhar sterilizasyonu, her laboratuvarda gerçekleştirilen önemli bir işlemdir. Bu makalede, buhar sterilizasyonunun tarihini, bir sterilizatörün nasıl çalıştığını ve sterilizatör tasarımında ortaya çıkan eğilimleri anlatacağız.

Buhar Sterilizasyonuna Giriş

Terminoloji

Buhar sterilizatör ve otoklav eş anlamlıdır ve birbirlerinin yerine kullanılabilirler. Bununla birlikte otoklav genellikle laboratuvar ortamlarında kullanılırken, sterilizatör daha çok  hastanelerde veya farmasötik ortamlarda duyulur.

Otoklavlar, kontamine bir yükte bulunabilecek mikrobiyal yaşamı öldürmek için buhar ısısı kullanır .  Otoklav içinde bulunan bir yük , tam bir sterilizasyon döngüsünden geçtikten sonra steril kabul edilir . Bir yük steril olduğunda laboratuvar, hastane ameliyathanesi, gıda üretim tesisi gibi steril ürünün önemli olduğu ortamlarda kontaminasyon riski olmadan bu alanlara alınabilir. Farklı türdeki ürünler, farklı sürelerde ve farklı sıcaklıklarda sterilize edilmelidir. Bazı otoklavlar vakum fonksiyonları, özel döngüler ve entegre elektrikli kazanlar gibi ek özellikler içerir.

Otoklav Tarihçesi

Otoklav, basınçlı su buharı ile doymuş bir ortamda 121 santigrat derece sıcaklıkta 25-40 dakikada sterilizasyon yapar. 1879’da Charles Chamberland tarafından icat edilmiştir. Otoklav ismi Yunanca’da  auto – yani kendi kendine ve Latince’de  clavis (anahtar) kelimelerinden türetilmiştir ve “kendinden kilitli cihaz ” anlamına gelmektedir. Charles Chamberland otoklavı icat etti, ancak hastalığı önlemek için kapalı bir alanda buhar kullanma kavramı 1679’dan beri  varlığını sürdürüyor.

Sterilizasyon ilkeleri ve yöntemleri son 150 yıldır büyük ölçüde değişmeden kalmıştır. 1879’dan beri otoklav teknolojisindeki büyük gelişmelerin çoğu , sterilizasyon sürecindeki değişikliklerden ziyade , sterilizasyon süreci izleme, otoklav güvenliği ve sterilizasyon döngüsü oluşturma etrafında dönmüştür .

Neden Buhar?

Bir hücreyi ısı ile öldürmek için, hücre duvarındaki proteinlerin parçalanıp pıhtılaşacağı bir dereceye kadar yükseltilmesi gerekir. Buharın ısı transferinde oldukça etkili bir yöntem olması nedeniyle, sterilizasyonda en etkili yöntem olarak tanımlanır. Öte yandan hava, buharlaşma ısısı olarak bilinen bir kavram nedeniyle ısı / enerji aktarımı için çok verimsiz bir yoldur .

Bir litre suyu kaynama noktasına (100˚C) getirmek için 80 kilokalori (kcal) ısı enerjisi gerekir. Bir litre suyu buhara dönüştürmek için 540 kcal gerekir, bu da 100˚C’deki buharın 100˚C’deki sudan yedi kat daha fazla enerji içerdiği anlamına gelir.

Bu enerji, mikroorganizmaları yok etmede buharı çok daha verimli hale getirir. Buhar, daha soğuk bir nesneyle karşılaştığında yoğunlaşarak suya dönüşür. Daha sonra suyu kaynatmak için kullanılan tüm enerjiyi doğrudan suya aktarır. Bu işlem, hücreleri benzer sıcaklıklarda havadan çok daha verimli bir şekilde ısıtır. Bu nedenle kısırlığa ulaşmak için buhar kullanıyoruz.

Otoklav  Sterilizasyon Nedir?

Çoğu insan, steril ürünlerin mikroorganizma içermediğini düşünerek tıbbi, gıda üretimi, araştırma veya diğer ortamlarda kullanımının güvenli olduğunu düşünür. Mikroorganizma varlığının olabildiğince minimum seviyede olması gereken bu ortamlarda sterilizasyon etkinliği oldukça önemlidir.

Tam olarak, sabit bir sıcaklıkta zamanla kaç mikroorganizmanın hayatta kalacağı, olasılıklı bir logaritmik eğri olarak ifade edilir – bu, sıfıra yaklaşan ancak asla sıfıra ulaşmayan bir fonksiyondur. (bkz. Şekil 1).

otoklav grafik

 Şekil 1: Mikroorganizma yaşam eğrisi

Eğri sıfıra yaklaştıkça, mevcut olan son mikroorganizmanın hayatta kalma olasılığı azalır. Grafikteki bu bölgeye Sterilite Güvence Düzeyi (SAL) adı verilir ve sterilizasyon için seçilmesi gereken aralık burasıdır. Sterilizasyon, bu SAL değeri ile karakterize edilen istatistiksel bir olaydır. SAL için genel standart 6-10 aralığıdır. Sterilizasyonun ne kadar süreceği, ayarlanan sıcaklığa ve istenen SAL seviyesine bağlıdır; daha yüksek sıcaklıklar sterilizasyona daha hızlı ulaşacaktır.

Otoklav Nasıl Çalışır?

Genel İşlem

İster küçük bir masaüstü ünite ister oda büyüklüğünde toplu bir ünite olsun,  düdüklü tencere ile benzer şekilde çalışır – yani, kapalı bir oda oluşturmak için kapı kilitlenir ve bu odadaki tüm hava buhar ile değiştirilir. Daha sonra, istenen süre boyunca istenen sterilizasyona miktarına gelebilmesi için buhara basınç uygulanır. Döngü tamamlandığında buhar cihaz tarafından çekilir ve ürünler çıkarılabilir.

Bir sterilizasyon döngüsünün çeşitli aşamalarının daha ayrıntılı açıklaması için aşağıda gösterilen resmi (Şekil 2) inceleyiniz:

1. Boşaltma Aşaması: Bu aşamada basınç ve sıcaklık artarken eş zamanlı olarak buhar ortama verilir ve hava dışarı çıkar.

2. Maruz Kalma (Sterilizasyon) Aşaması:  Bu aşamada, otoklavın kontrol sistemi egzoz valfini kapatır ve  iç sıcaklık ile basıncın istenen ayar noktasına yükselmesine neden olacak şekilde programlanır. Program daha sonra istenen zamana ulaşılana kadar istenen sıcaklığı (bekleme) korur.

3. Egzoz Fazı:  Basınç, odadan bir egzoz valfi aracılığıyla serbest bırakılır ve (içerikler nispeten sıcak kalsa da) iç kısım ortam basıncına geri döndürülür.

Şekil 2: Sterilizasyon aşamaları

Otoklavın Kritik Bileşenleri

buhar sterilizasyonlu otoklav

Şekil 3: Tipik laboratuvar otoklavının bileşenleri

1. Kasa

Kasa, otoklavın ana gövdesidir. Bir iç bölme ve bir dış kılıftan oluşur. Laboratuvar ve hastane otoklavları, sterilizasyon döngüsünü tamamlamak için geçen süreyi  ve hazne içindeki yoğunlaşmayı azaltan “ceketli” odalarla inşa edilir. Tam bir ceket ile tasarlanan ve imal edilen bir kasa, aşağıdaki nedenlerden ötürü kısmi ceket veya örtülmüş ceketten daha avantajlıdır.

Tam bir ceket, hazne içindeki sıcaklığın daha homojen şekilde dağılmasını sağlar:

• Islak paket olasılığını azaltır.
• Islak buharı en aza indirmeye yardımcı olur.

Islak paket ve buhar mikroorganizmaların üremesi için elverişli bir ortam oluşturduğu için sterilizasyonda istenmez.

Laboratuvar ve hastane otoklav kasalarının boyutları 100L ila 3.000L arasında değişebilir ve 316L paslanmaz çelikten yapılır. İç bölmeler ya 316L  paslanmaz çelik ya da nikel kaplamadır ve dış kılıflar 316L, 304L paslanmaz çelik veya karbon çeliğinden yapılmıştır.

2. Kontrol Sistemi

Tüm modern otoklavlar, mikrodalga veya fırınla benzer kontrol edici bir arayüze sahiptir. Bununla birlikte, otoklav kontrol sistemleri, ev aletlerinden biraz daha karmaşık olma eğilimindedir. Sterilizasyon döngüsü, valfleri ve diğer bileşenleri belirli bir sırayla açıp kapatan önceden programlanmış bir yazılım programına sahiptir. Bu nedenle tüm otoklavlar bir mikroişlemcili, düğme ile kontrol veya dokunmatik ekranlı kontrol sistemine sahiptir.

3. Termostatik Tuzak

Tüm otoklavlar, hava ve suyun (yoğuşma) odadan çıkmasını sağlamak için tasarlanmış bir cihazdır. Termostatik tuzak veya buhar kapanı içerir. Bir buhar dağıtım sistemi / buhar otoklavı, çeşitli tuzaklarla sahip olsa da hepsi aynı temel işlevi yerine getirir: Kuru buharın geçişi sırasında yoğuşmayı engellemek için kullanılır. Çoğu zaman buhar kapanları, belirli bir ayar noktası ısındığında kapanan sıcaklığa duyarlı valflerdir. Termostatik tuzaklar, iyi tasarlanmış herhangi bir otoklavın kritik bir bileşenidir .

4. Emniyet Valfi

Tüm otoklavlar yüksek basınç altında çalışır  ve bu nedenle sağlam bir yapı ile üretilmeli ve kullanıcılar için tehlike oluşturmamalarını sağlamak için bir dizi güvenlik özelliği ve cihazıyla donatılmalıdır. Tüm elektronik kontrollerin arızalanması durumunda basınçlı kap için arızaya karşı emniyetli son cihaz emniyet valfidir. Emniyet valfinin, sterilizatör ve / veya valf üreticisinin yanı sıra yerel denetim ve sigorta acentelerinin tavsiyelerine göre uygun çalışma durumunda olduğunun incelenmesi, test edilmesi ve doğrulanması zorunludur.

5. Atık Su Soğutma Mekanizması

Çoğu otoklav, atık suyu (hava, buhar ve yoğuşma) drenaj borularına girmeden önce soğutmak için bir sistemle donatılmıştır. Birçok belediye ve bina, 140˚F’nin üzerindeki atık suyun yer giderine girmesine izin vermemektedir. Tesisin drenaj borularına zarar vermemek için, suyun aşağıya gönderilmesinden önce buharın soğutulması gerekir. Bu buharı soğutmanın en basit yöntemi, onu ilave soğuk musluk suyu ile karıştırmaktır. Ancak bunun için çok fazla miktarda su gereklidir. Bazı otoklavlar , su tüketimini azaltmak, hatta ortadan kaldırmak için tasarlanmış sistemlerle donatılmıştır .

6. Vakum Sistemi (varsa)

Doğru sterilizasyonu sağlamak için, otoklav haznesindeki tüm havanın buharla değiştirilmesi çok önemlidir. Bazı yaygın olarak sterilize edilen ürünler – özellikle hayvan yatakları veya bezler gibi gözenekli malzemeler veya küçük açıklıkları olan şişeler veya çantalarda bulunan kaplar – hava tutma eğilimindedir. Döngü sırasında bir hava varsa,  mikroorganizmalar hayatta kalacak ve ürünler steril olmayacaktır. Bu nedenle birçok sterilizatörde bir vakum sistemi bulunur. Bu, kullanıcının bir döngüden önce haznede bir vakum kullanarak (ön vakum olarak bilinir) havayı çıkarmasını sağlamakla kalmaz, hazne içindeki yükün kurumasını da sağlar. Buna ek olarak, sterilizasyon sonrası  buhar kalma ihtimaline karşı döngü sonrasına vakum eklenebilir (vakum sonrası olarak bilinir).

7. Buhar Jeneratörü (varsa)

Bir otoklav için en yaygın buhar kaynağı merkezi bir kazandır. Kazan otoklav için yetersizse,  elektrikli buhar jeneratörü kullanmaya başvurulmalıdır. Elektrikli buhar jeneratörü  otoklav haznesinin altına yerleştirilir. Suyu ısıtmak ve buhar üretmek için elektrikli ısıtma elemanlarını kullanır.

RST Medikal olarak otoklav servisi,  üretimi firmamız tarafından yapılmaktadır.

Otoklavın çalışma prensibi, su buharının yüksek sıcaklıkta ve basınçta kullanılmasıdır. Bu sayede, sterilize edilmesi gereken malzemeler üzerindeki mikroorganizmalar yok edilir. Genellikle 121-134 °C arasında çalışan otoklavlar, bu sıcaklık ve basınç altında belirli bir süre (genellikle 15-30 dakika) işlem yaparak etkili sterilizasyon sağlar. Bu süreç, medikal aletlerin, cerrahi ekipmanların ve laboratuvar malzemelerinin güvenli bir şekilde kullanılabilmesi için kritik öneme sahiptir.

Autoclav medikal cihazları, sağlık sektöründe enfeksiyon kontrolü açısından büyük bir rol oynamaktadır. Sterilizasyon işlemi, hastanelerdeki enfeksiyon riskini azaltır ve hastaların güvenliğini artırır. Özellikle cerrahi işlemler öncesinde kullanılan aletlerin steril olması, komplikasyonların önlenmesi açısından son derece önemlidir. Otoklavlar, hem metal hem de cam malzemelerin yanı sıra, bazı plastik malzemelerin de sterilizasyonunda kullanılabilir.

Autoclav sterilizasyon cihazlarının kullanımı, yalnızca medikal alanla sınırlı değildir. Laboratuvarlarda, diş hekimliği kliniklerinde ve hatta gıda sektöründe bile bu cihazlardan yararlanılmaktadır. Ancak, her alanda etkili bir sterilizasyon sağlamak için otoklavın doğru kullanımı ve periyodik bakımı büyük önem taşır. Cihazın düzenli olarak kontrol edilmesi ve kalibrasyonunun yapılması, sterilizasyon süreçlerinin etkinliğini artırır.

Sonuç olarak, otoklav, medikal sterilizasyonun vazgeçilmez bir parçasıdır. Sağlık hizmetlerinin kalitesini artırmak ve enfeksiyon riskini minimize etmek için, otoklavların doğru bir şekilde kullanılması ve bakımının yapılması gerekmektedir. Sterilizasyon işlemlerinin güvenilirliği, hastaların sağlığını korumada kritik bir rol oynamaktadır.

Otoklav Servis Hizmeti

Güvenilir Sterilizasyon Çözümleri

Autoclav, medikal ve laboratuvar alanlarında kritik öneme sahip bir cihazdır. Sterilizasyon süreçlerinin sağlıklı bir şekilde yürütülmesi, enfeksiyon kontrolü ve hasta güvenliği açısından son derece önemlidir. Bu noktada, otoklav teknik servis hizmetleri devreye girer. Profesyonel bir autoclav servisi, cihazların verimliliğini artırmak ve uzun ömürlü olmasını sağlamak için gereklidir.

Otoklav teknik servis, cihazların bakımı, onarımı ve kalibrasyonu gibi bir dizi hizmet sunar. Bu hizmetler, otoklavın doğru çalışmasını ve sterilizasyon süreçlerinin etkinliğini güvence altına alır. Ayrıca, düzenli bakım ve kontrol, cihazın ömrünü uzatır ve beklenmedik arızaların önüne geçer. Uzman teknisyenler, oto klavın tüm bileşenlerini detaylı bir şekilde inceleyerek, gerekli müdahaleleri yapar ve cihazın performansını artırır.

otoklav

Sterilizasyon servisleri, sağlık kuruluşlarının ve laboratuvarların en önemli ihtiyaçlarından biridir. Medikal servis alanında, otoklavların düzgün çalışması, hasta güvenliği için hayati bir öneme sahiptir. Hastaneler, diş klinikleri ve diğer sağlık kuruluşları, sterilizasyon süreçlerini aksatmadan yürütmek zorundadır. Bu nedenle, güvenilir bir otoklav teknik servisi ile çalışmak, sağlık kuruluşlarının önceliklerinden biri olmalıdır.

Otoklav servis hizmetleri, sadece arıza durumunda değil, aynı zamanda periyodik bakımlar için de kritik bir rol oynamaktadır. Cihazların düzenli olarak kontrol edilmesi, olası sorunların önceden tespit edilmesine ve zamanında müdahale edilmesine olanak tanır. Bu sayede, sağlık kuruluşları hem maliyetlerini düşürür hem de hizmet kalitesini artırır.

Sonuç olarak, autoclav teknik servis hizmetleri, medikal alanın vazgeçilmez bir parçasıdır. Sterilizasyon servisleri, sağlık kuruluşlarının güvenilirliğini artırırken, hasta güvenliğini de sağlamakta önemli bir rol oynamaktadır. Profesyonel bir hizmet alarak, otoklavlarınızın performansını en üst düzeye çıkarabilir ve sağlık hizmetlerinizi daha güvenilir hale getirebilirsiniz. Unutmayın, kaliteli bir otoklav servisi, sağlık hizmetlerinin temel taşlarından biridir.

Otoklav kullanımı nedir?

Sterilizasyon teknolojileri alanında 2016’dan beri faaliyet gösteren firmamız, MDR uyumlu otoklav ve hijyen ekipmanları üretiminde uzmanlaşmıştır. Sektördeki 10 yıllık tecrübemizi ileri teknolojiyle birleştirerek, ilaç fabrikaları, hastaneler ve laboratuvarlar için CE sertifikalı sterilizasyon cihazları üretmekteyiz.

Neden RST Medikal?

• MDR (Tıbbi Cihaz Yönetmeliği) Uyumu: 2025 yılı itibarıyla 3 farklı ürün grubunda tam CE ve MDR sertifikasyonu.

• Geniş Ürün Gamı: İlaç sanayisinden laboratuvarlara kadar en geniş sterilizatör çeşitliliği.

• Proje Bazlı Üretim: İhtiyaca özel otoklav imalatı ve temiz oda kurulumları.

Ürün Kategorilerimiz

1. İlaç Sanayi Tipi Sterilizatörler İlaç üretim tesisleri için kritik öneme sahip serum sterilizatörü (IV solüsyon otoklavı), hava-buhar karışımlı sterilizatör ve kullanıma hazır enjektörler için şırınga sterilizatörü üretimimiz mevcuttur.

2. Laboratuvar ve Atık Yönetimi Yüksek güvenlik gerektiren alanlar için BSL3 uyumlu çift kapılı otoklavlar ve laboratuvar tipi atık dekontaminasyon cihazları ile güvenli çalışma ortamları sağlıyoruz.

3. Temiz Oda ve Geçiş Sistemleri Steril alanlar arası malzeme transferinde kullanılan Dinamik ve Statik Pass Box, Gazlı Pass Box modellerimiz ve Fumigasyon Odası (Chamber) çözümlerimizle kontaminasyon riskini sıfıra indiriyoruz.

Otoklavlar 100°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda yürütülen tüm ısıl işlemler, otoklav adı verilen ve atmosferik basınç üzerindeki basınçta çalışan kapalı düzenlerde gerçekleştirilebilir.Diğer bir deyimle, bu gıdaların dayanıklı duruma getirilmeleri ancak, otoklavlarda sterilize edilmeleri ile sağlanabilmektedir.

Otoklavlarda 100°C’nin üzerindeki sıcaklıklarda, içindeki suyun yüzeyine yapılan buhar basıncının artırılması ve böylece suyun kaynama noktasının yükseltilmesiyle sağlanmaktadır. Otoklava verilen buharla, otoklav içindeki su önce ısınır ve daha sonra oluşan buhar içeride hapsedilerek, basınç yükselir. Şu halde otoklav basıncı ile (doymuş buhar basıncı) sıcaklık arasında belli bir ilişki vardır. Buna göre otoklav basıncının ölçülmesiyle otoklav sıcaklığı da saptanabilir.

Konserve Endüstrisinde Kullanılan Otaklavlar Konserve endüstrisinde kullanılan otoklavlar sterilizasyon sırasında uygulanan basınç açısından genellikle  normal otoklavlar, basınçlı soğutmalı normal otoklavlar ve  yüksek basınçlı otoklavlar  olmak üzere sınıflandırılmaktadırlar.

Yapılarına göre ise yatık ve dik otoklav olarak gruplandırılırlar.  Ayrıca çalışma şekillerine göre, sürekli ve kesik çalışan otoklavlar veya sabit ve döner otoklavlar gibi çeşitli gruplar ayrılabilmektedirler.

Otoklavlarda ısıtma ortamı olarak doğrudan buhar veya su kullanılır. Her iki uygulamanın yararlı yönleri vardır. Örneğin ısıtma ortamı olarak su kullanılması halinde, otoklav içinde ısı iletimini engelleyen hava paketlerinin oluşumu söz konusu değildir. Buna karşın ısıtma ortamı olarak buhar kullanılması, otoklavda suyun ayrıca ısıtılması zorunluluğunu ortadan kaldırdığından bu uygulamada daha az enerji harcanır, yani daha ekonomiktir.

Normal otoklavlar  Meyve ve sebze konserveleri üretiminde normal dik otoklavlar yaygın olmamakla beraber hala kullanılmaktadır. Bu otoklavların yapıları basit olup 1.5 atü basınca dayanıklı, ağzı sızdırmaz nitelikte kapanabilen silindirik bir kazan şeklindedir.  Normal otoklavlarda sterilizasyon sırasında kutu çeperlerine etki eden basınç (etkili basınç PE) kutu içeriğinin ve tepe boşluğundaki havanın ısınmasıyla ortaya çıkan hacim artışının oluşturduğu “kutu içi basıncı” (PK) ile, otoklavın içindeki buhardan kaynaklanan “otoklav basıncı”nın etkisiyle kutuların içten dışa doğru zorlanarak kenet yerlerinin açılmasını önler.  Bu otoklavlarda sterilizasyonda otoklav basıncının (PO) sabit kalmasına karşın, kutu içeriğinin sıcaklığı arttıkça, kutu iç basıncı da yavaş yavaş artar. Buna bağlı olarak da etkili basınç (PE) ısıl işlem süresinin sonuna kadar sürekli olarak artar.

Normal otoklavlar  Eğer soğutma sırasında, otoklavdaki buharın birden dışarı bırakılması veya yoğuşturulması gibi yollarla, otoklav basıncı (PO) hızla azaltılırsa, konserve kabının hızla soğuyarak buna uyabilmesi olanaksız olduğundan, kabın iç basıncı (PK) yüksek kalır ve buna bağlı olarak etkili basınç (PE) hızla yüksek bir değere ulaşır. Etkili basınç, konserve kabını içten dışa doğru zorlayan basınç olduğuna göre tanımlanan bu durumun en hafif sonucu, kutunun yalancı bombaj oluşturmasıdır. Ancak belli kritik bir değere ulaşan etkili basınç, kutuda kenedin zorlanmasına ve nihayet sızıntıya, yani hermetik kapatmanın bozulmasına neden olur. Şu halde normal otoklavlarda sterilizasyon sonunda uygulanan soğutma, bu açıdan da son derece önemli bir aşama olup, soğutma boyunca etkili basıncın (PE) belli bir düzeyi aşmaması için her türlü önlem alınmalıdır.

Normal otoklavlarda sterilizasyon sürecinde basınç değişimi

Basınçlı soğutmalı normal otoklar Bu otoklavlarda, soğutma sırasında ısıtma aşamasındaki gibi yeterli bir otoklav basıncı egemendir. Bu basınç ısıl işlem sırasındaki basınca eşit düzeydedir. Otoklavda kalış süresi tamamlanınca, kapları soğutma amacıyla otoklava genellikle otoklavın alt kısmından yaklaşık 2.5 atu’lük bir basınçla soğutma suyu verilir. Otoklavdaki sıcak su ise, sterilizasyon sırasında uygulanan otoklav basıncından biraz yüksek bir basınçla açılan bir ventille dışarı çıkar.

Basınçlı soğutmalı normal otoklav  Bu yolla otoklav basıncı, sterilizasyon sırasındaki basınç düzeyinde hatta biraz daha yüksek düzeyde tutulabilmektedir (Şekil 2.10). Şekilde de görüldüğü gibi etkili basınç (PE), diğer normal otoklavlarda olduğu gibi bir zirve göstermemektedir. Ancak burada, eğer kap içeriği soğuk su ile aşırı bir hızla soğutulursa, bu defa kutu içinde negatif bir etkili basınç oluşmaktadır. Diğer bir deyimle kutularda vakum oluşmaktadır. Bu durum özellikle büyük boy kutularda içe çökmelere neden olduğundan bunu önlemek amacıyla, soğutmanın ikinci devresi basınçsız olarak sürdürülmelidir. Basınçlı soğutmalı otoklavlarda sterilizasyon sürecinde basınç değişimi Yüksek basınçlı otoklavlar Özellikle cam kaplar, büyük boyutlu teneke kutular, alüminyum ve sentetik materyalden yapılmış konserve kaplarındaki gıdaların sterilize edilmesi amacıyla yüksek basınçlı soğutmalı otoklavlar kullanılmaktadır.

Bu otoklavların basınçlı soğutmalı otoklavlardan farkları, ısıl işlem sırasında otoklavda, doymuş buhar basıncına (Pt) bağımlı olmaksızın hava yardımıyla yüksek bir otoklav basıncı (PO) sağlamalarıdır. Böylece “kutu iç basıncı” (PK) dengelenebilmekte ve kullanılan konserve kabının dayanabildiği etkili basınç sınırı aşılmamaktadır. Yüksek basınçlı otoklavlarda sterilizasyon sürecinde basınç değişimi Döner otoklavlar Konserve kapları sterilizasyon sırasında otoklav içinde hareket ederse yani, kap içeriğinin bir ölçüde çalkalanması sağlanırsa, ısı iletimi kolaylaşmaktadır. Bunu sağlayan otoklavlara “döner otoklavlar” denir. Isıl işlem sırasında hareketsiz otoklavlarda sıvı ve yarı sıvı gıdaların sterilizasyonunda ısı iletimi esas olarak konveksiyon ile gerçekleşir. Eğer konserve kabı içinde katı parçacıklar bulunuyorsa, ısı iletimi önemli ölçüde engellenir.

Bu gıdalarda ısı iletimi konveksiyon ve kondüksiyon yoluyla sağlandığından ısının soğuk noktaya iletimi güçleşir ve uzun zaman alır. Diğer taraftan ürün fazla pişerek yapısı yumuşar. Döner otoklavlarda dönmekte olan, konserve kabı ile dolu olan otoklav sepetidir. Böylece sepetin dönüşü ile, sepette bulunan kutular da, bulundukları konuma bağlı olarak dönmekte, ve bu sırada içeriklerinde ısı iletimini hızlandıran bir hareket olmaktadır.

Döner otoklavlar  Döner otoklavlar, aşağıda belirtilen yararları nedeniyle, birçok konserve çeşitlerinin sterilizasyonunda yaygın olarak kullanılmaktadır.  Öncelikle yarı sıvı ve ısıya karşı duyarlı gıdalarda, kutu duvarına yapışma, aşırı pişme ve yanma gibi olumsuzluklar belirmeksizin 130°C, hatta 138°C gibi yüksek sıcaklıklarda sterilizasyon uygulama olanağı doğmaktadır. Yüksek sıcaklıklarda kısa sürede yürütülebilen sterilizasyon ile, gıdanın duyusal nitelikleri daha iyi korunabilmektedir.

Diğer taraftan, kutu içeriğine verilen hareket nedeniyle ısı aktarımı hızlandığından soğuk nokta, istenilen sıcaklığa kısa zamanda ulaşabilmekte, böylece sterilizasyon süresi kısalmaktadır. Döner otoklavlar Aynı şekilde, yüksek viskoziteli gıdalar, yarı sıvı gıdalar (ezme halindeki gıdalar) ve katı haldeki gıdalar, döner otoklavların yardımıyla büyük konserve kutularında dahi kolaylıkla sterilize edilebilmektedir.

otoklav

Bunun gibi bazı yağlı ürünlerde, özellikle et ürünlerinde gerek sterilizasyon ve gerek soğutma sırasındaki dönmenin oluşturduğu çalkalanma etkisiyle, konserve kutusu içinde tam bir homojenizasyon sağlanmakta ve örneğin sabit otoklavlarda olduğu gibi, bu tip konservelerde üstte bir yağ tabakasının oluşumu önlenmektedir. Genel olarak aşırı viskoz ürünlerde rotasyon hızı daha yavaş (yaklaşık 10 devir/dak) sıvı gıdalarda daha hızlı (yaklaşık 30-50 devir/dak) olmalıdır.

Döner otoklavlarda ısıl işlem sırasında kap içinde tepe boşluğunun yeri sürekli değişir . Döner otoklavda ısıl işlem sırasında tepe boşluğunun kap içindeki yeri gıda tepe boşluğu rotasyon Sürekli çalışan otoklavlar  Buraya kadar tanımlanan otoklavlarda ürün ancak partiler halinde sterilize edilebilmekte yani, konserve kapları genellikle özel sepetler içinde otoklava yerleştirilmekte, sterilizasyon ve soğutma işleminden sonra sepetler tekrar dışarı alınmaktadır. Küçük ve orta kapasiteli ve aynı zamanda değişik özellikte ürün işleyen fabrikalar için kesikli çalışan bu otoklavlar uygun olduğu halde, büyük kapasiteli ve devamlı aynı sterilizasyon koşulları gerektiren ürünler işleyen fabrikalarda, sürekli çalışan otoklavlar kullanılmaktadır.

Sürekli çalışan otoklavlar  Kesikli çalışan otoklavlarda, otoklavın doldurulup boşaltılması zaman kaybına neden olmaktadır. Ayrıca dolduruldukları ve havası uzaklaştırıldıktan sonra hemen kapatılmış kutuların sterilizasyondan önce bekletilmeleri, sıcak olan ve sıcak olmasında yararlar bulunan bu kutuların tekrar soğumalarına neden olduğu gibi, bekleme süresi uzatılacak olursa, bu ürünlerde termofil bakterilerin neden olduğu “ısıl işlem öncesi mikrobiyolojik bozulmalar” (ekşimeler) ortaya çıkabilmektedir.

Bunun yanında işletmede daha az insan gücüne gereksinim duyulması ve sterilizasyon koşullarının sürekli standart bir şekilde sağlanabilmesi açısından, bazı büyük kapasiteli işletmelerde sürekli çalışan otoklavlar tercih edilmektedir. Sürekli çalışan otoklavlar  Yukarıda belirtilen olumlu özellikler yanında sürekli çalışan otoklavların kesik çalışan otoklavlara göre diğer bazı üstünlükleri de bulunmaktadır. Örneğin, sürekli çalışan otoklavlar işletmede zaman ve yer tasarrufuna olanak vermekte ve ayrıca bunların ısıtılıp tekrar soğutulmaları gibi işlemler gerekmediğinden, sterilizasyonda buhar gereksinimi de azalmaktadır.

Hidrostatik otoklavlar (Sterilizatörler)  Döner tip sürekli otoklavların bazı çalışma zorluklarını gidermek amacıyla hidrostatik otoklavlar geliştirilmiştir. Bu otoklavların orta kısmında Şekilde de görüldüğü gibi bir buhar bölmesi bulunmaktadır. Bu bölmede buharın basıncı, her iki tarafta bulunan su sütunlarının basınçları ile ayarlanmakta ve dengede tutulmaktadır. Su sütunlarının yüksekliği, buhar bölmesindeki buhar basıncına yani, sterilizasyonda uygulanacak sıcaklıklara bağlı olup, su sütunlarının yüksekliği değiştirilerek sterilizasyon sıcaklığı 100-121°C’ler arasında ayarlanabilmektedir.

Hidrostatik otoklavların diğer otoklavlara göre bazı üstünlükleri vardır. Örneğin bu otoklavlar dış koşullardan etkilenmeyecek şekilde yapıldıklarından, işletme dışına yerleştirilebilirler.  Diğer taraftan hidrostatik otoklavlarda enerjiden geniş ölçüde tasarruf sağlanabilmektedir. Sürekli hidrostatik otoklavın çalışma ilkesi 93o 82 C oC 115- 129oC 110- 127oC 107- 118oC Ön Isıtma Buhar bölmesi Hava Soğutma Su püskürtme Soğutma Banyosu Konserve Boşaltma Konserve Yükleme Alçalma Bölümü Yükselme Bölümü Hidrosta tik Bas ınç C A D F E G K Alev sterilizatörleri  Sürekli çalışan otoklavların bazı tiplerinde ısıtma ortamı olarak su ve buhar kullanılmaz. Bunlara örnek olarak “alev sterilizatörleri” verilebilir. Bu sterilizatörler ancak, belirli ve sınırlı amaçlar için uygundur. Yatırım giderleri fazla değildir. Ayrıca otoklav kapasiteleri buhar kazanı kapasitesine bağımlı değildir. Kutuların ısınma süreleri, alev sterilizasyonunda çok kısaltılabilmekte ve bu yüzden belli ürünlerde daha üstün kalitede konserve üretilebilmektedir.

Buna karşın bu otoklavların bazı önemli sakıncaları vardır. Örneğin sterilizasyon normal atmosfer basıncında yürütüldüğünden, kutular kuvvetli bir iç basıncın etkisinde kalmakta ve bu şekilde sterilize edilmiş kutularda fazla oranda sızıntı ortaya çıkabilmektedir. Bunu önlemek amacıyla, kutu içinde daha önceki işlemlerle oluşturulan vakum daha da artırılmalı ve kutu tabanları daha kalın tenekeden yapılmalıdır.

Alev sterilizatörleri

Alev sterilizatörleri, konveksiyon yoluyla ısı iletimi sağlanan ürünlerde yanma ve kutu çeperlerinde yapışmaya neden olmamaktadır. Buna karşın kondüksiyonla ısınan ürünler için bu düzenler uygun değildir. Sebze ve mantar konservelerinin sterilizasyonu amacıyla alev sterilizatörlerin kullanılmasında sıcak dolum yapılmış ve tepe boşluğu havası iyice alınmış kutular, önce bir buhar bölmesinden geçirilerek 95°C ye kadar bir ön ısıtmaya tabi tutulurlar. Daha sonra yaklaşık 1200°C’deki alev tüneline sürülen kutuların soğuk noktaları, adeta bir anda istenen dereceye ulaşmaktadır.

Aseptik Konservecilik  Konserve üretiminde, bir taraftan istenen düzeyde steriliteye ulaşırken, diğer taraftan gıdanın, ısıdan en düşük düzeyde etkilenmesi ve böylece kalitenin üst düzeyde muhafaza edilmesi amaç edinilmektedir. Ancak kap içerisine konmuş gıdanın ısıtılmasında ve daha sonra soğutulmasında ısı iletiminin kötü oluşu, yukarıda tanımlanmış olan amaca ulaşmayı zorlaştırmakta ve sınırlamaktadır. İşte bu nedenle, gıdanın konserve kabına konmadan önce ısıtılması ve soğutulması yöntemi, kap içerisinde ısıtmanın getirdiği olumsuzlukların aşılmasında bir seçenek olarak belirmektedir.

Aseptik konserveciliğin temel ilkesi; gıda maddesi, yüksek sıcaklıkta kısa süreli bir ısıl işlemle sterilize edilmekte, steril koşullarda hızla soğutulmakta ve sterilize edilip soğutulmuş kaplara, steril koşullarda doldurulduktan sonra, steril kapaklarla hermetik olarak kapatmaktır. Böylece otoklavda sterilizasyon ve soğutma işlemi ortadan kaldırılmış bulunmaktadır. Aseptik Konservecilik Aseptik konserveciliğin yukarıda tanımlanmış bulunan ilkesine göre, bir aseptik sistemin başlıca 4 üniteden oluşabileceği görülmektedir. Bunlar ;

a) ürünün ısıtılıp belli bir süre sıcak tutulduktan sonra soğutulduğu sterilizasyon ünitesi,
b) konserve kabı ve kapağının kızgın buharla sterilize edildiği ünite,
c) steril soğuk ürünün steril soğuk kaplara doldurulduğu doldurma ünitesi
d) doldurulmuş kapların steril kapaklarla aseptik koşullarda hermetikli olarak kapatıldığı kapatma ünitesidir. Aseptik konservecilik kesiksiz olarak sürdürülmesi gereken bir işlem olduğundan her ünitenin senkronize bir birim halinde çalışması gerekir.
Aseptik Konservecilik
Aseptik konservecilikte de en önemli işlem ürünün yüksek sıcaklıklarda hızla ısıtılarak sterilize edilmesi ve sonra hızla soğutulmasıdır.  Bu amaçla tubular fakat çoğunlukla plakalı veya kazıyıcılı ısı değiştiricilerden yararlanılır.  Buna göre, aseptik konserveciliğin uygulanma alanının, sadece akışkan nitelikli gıdalarla sınırlı olduğu ortaya çıkmaktadır. Gerçekten aseptik konservecilik halen meyve-sebze suları ve püreleri, soslar, çorbalar ve çeşitli süt ürünleri gibi akışkan ürünlerde uygulanmaktadır.